اسلامي اقتصاد او د هغه ځانګړتیاوې


لیکوال : عطا محمد میاخېل
 
دا د هغو اقتصادي اصولو ټولګه ده ، چې له قرآن او سنتو څخه را اخیستل شوي دي او د مجتهدینو هغه نظرونه چې دهرې زمانې او ټولنې په رعایت یې له قرآن او سنتو څخه را اخیستي ، له قرآن او سنتو څخه را اخیستل شوي اصول لکه چې په قرآن کې راغلي : ( هو الذی خلق لکم فی لارض جمیعا ) الله ( جل جلاله ) هغه ذات دی چې هر هغه څه چې په ځمکه کې دي ستاسو د ګټې له پاره پیدا کړي . دا آیت یو اصل ږدي هغه دا چې اصل په کسبونو کې اباحت دی ، په بل ځای کې په قرآن کې راغلي :
( للرجال نصیب مما ا کتسبو ا و للنسا نصیب مما ا کتسبن ) د سړیو له پاره د خپلو کړنو برخه ده او دښځو له پاره دخپلو کړنو برخه دا آیت یو اصل ږدي او هغه دا چې هر چاته به دخپل کار ثمره ورکول کیږي ، په دې کې دښځې او نارینه تر منځ تو پیر نشته . او داسې نور اصول چې په قرآن او سنتو کې یې یادونه شوې ، او پر دې سربیره د اسلامي تاریخ په او ږدو کې د دین پوهانو دا اصول د ظروفو په رعایت سره تفسیر او تطبیق کړي دي ، او په راتلونکې کې هم د حالاتو په بدلون سره د مختلفو تفسیرونو او تطبیقونو وړ دي ، دا اصول او د اسلامي پوهانو هغه نظریات چې د اقتصاد په هکله یې ورکړي ، اسلامي اقتصاد تشکیلوي نو اسلامي اقتصاد دوه برخې لري :
لومړی یې په ځای اصول دي ، چې د زمان او مکان په بدلون سره تغییر پکې نه راځي ، بلکې په هر راز طروفو کې د تطبیق وړ وي ، لکه دقمار ( جواري ) تحریم .
دویمه هغه برخه چې د مجتهدینو اجتهاد ته سپارل شوې ، او د ظروفو په بدلون سره بدلون پکې راتلای شي ، لکه د حرام سود د صورتونو پیژندل ، د دولت د عوایدو او مصارفو ترمنځ د توازن ساتل ، د ټولنې د افرادو د پانګو تر منځ توازن ساتل او داسې نور .
د اسلامي اقتصاد ځینې ځانګړتیاوې ، دي چې له سوسیالستي او پانګوالي اقتصاد څخه یې را ګوښي کوي ، هغه په لاندې توګه دي :
1 . اسلامي اقتصاد ، چې د ا سلام د شامل دین یوه برخه ده ، په داسې حال کې چې سوسیالستي او پانګوالي اقتصاد په پوره توګه له دین څخه ګوښي دي ، هلته د اسلامي اقتصاد په خلاف نه د الله تعالی روا او ناروا او نه سم نیت او نه بد نیت مطرح دی ، خو په اسلام کې په اقتصادي چاروکې دا ټول په نظر کې نیول کیږي ، اسلام له عقیدې، او اخلاقو او د ژوند د نظام له احکامو څخه عبارت دی ، چې اسلامي اقتصاد د انساني ژوند د اقتصادي برخې احکامو ته ویل کیږي .
2 . په اسلامي اقتصاد کې یواځینی هدف مادي ګټه نه بلکې د ټولنې نیکبختي ، د ټولو د ګټو ساتنه او د ځمګې ابادول دي او په وضعي اقتصادونو کې ستره موخه د زیاتې مادي ګټې لاس ته راوړل وي ، خیر که په نړۍ کې شخړې او جګړې هم ور څخه پیدا شي له همدې امله اسلام سود او احتکار حرام کړی ، او په مسلمانانو باندې یې له نورو سره نیکي لازمه کړې ده .
3 . د اسلامي اقتصاد په چاروکې تر ټولو اغیزمنه څارنه د وګړو د خپل ځان په خپله څارنه ده ، دهر مومن ضمیر د هغه څارنه کوي ، آخرت په تصور کې راولي د نظام مخالفت ګناه ګڼي ، په داسې حال کې چې په نورو اقتصادي نظامونو کې دا ځانګړتیا شتون نه لري .
4 . اسلامي اقتصاد دفرد او ټولنې د دواړو د ګټو خوندي کیدل غواړي ، نه فرد له پاملرنې غورځوي او نه ټولنه خوکه د دوی دواړو د ګټو تر منځ ټکر راشي ، د ټولنې ګټې د فرد له ګټو څخه مخکې ګڼي خو په سو سیالستي اقتصاد کې د فرد آزادي د ټولنې له ګټوڅخه او په پانګوالي نظام کې د ټولنې ګټې د فرد له آزادي څخه قربانیږي.
په اسلام کې دفرد آزادي اصل ده ، خو دټولنې د ګټو د مخاطرې په وخت کې دولت مداخله کوي او دفرد آزادي محدودوي . اسلامي اقتصاد درې اساسي ارکان لري :
دوه ګونې ( خصوصي او عمومي ) ملکیت ، مقیده اقتصادي آزادي او ټولنیز تکافل .
لومړی : داسلام له لومړي سر څخه مسلمانانو خصوصي ملکیت درلود او دهغه په څنګ کې بیت المال هم وو چې د اسلامي دولت پانګه ګڼل کیده ، او دمسلمانانو عمومي اړتیاوې ورباندې پوره کیدلې ، خو په دې توګه په اسلام کې خصوصي او عمومي ملکیتونه اصل دي ، استثنا او فوق العاده حالت نه ګڼل کیږي .
دوهم : په اسلام کې اقتصادي چارې له هر قید څخه آزادې نه دي . بلکې حدود او پولې ورته ټاکل شوي ، څو د ټولنې دافرادو تر منځ عدالت ټینګ شي ، وګړي کار کولو ته هڅول شي او دهغوئ تر منځ اقتصاد ي توازن وساتل شي .
په همدې موخه اقتصادي چارې باید له سود ، احتکار ، د مال زیرمه کولو ، د ځینو لږو خلکو په لاس کې دسر مایې له غورځولو ، اسراف ، چل او دوکې قمار او له داسې تړونونو څخه خلاصې وي چې په راتلونکې کې شخړوته مفضی کیږي .
په اقتصاد کې دفرد آزادي مطلقه ده ، پورتني ټول قیدونه په دې نظام کې وجود نه لري ، خو په سوسیالستي اقتصاد کې له فرد څخه هر ډول آزادي اخیستل شوې ، یوازې د ماشین د یوې پرزې په توګه چې ټولنه چیرته وغواړي هلته به کار کوي .
درېیم : په اسلام کې دبیوزلو ، معذورو او بې سر پرستو افرادو له پاره ټولنیز کفالت شتون لري ، د دې ټولو په هکله دولت د ټولو په استازیتوب دنده لري چې دهغوئ لاسنیوی وکړي او په ټولنه کې د هر فرد له پاره د هغه د کفایت په اندازه خوراک ، پوښاک او داوسیدلو ځای برابر کړي .
په سوسیالیزم کې هم دا اصل شته خو په پانګوالي نظام کې د ټولنیز کفالت اصل شتون نه لري .

وروستۍ ليکني

په ډانګ پیلي سپیني خبرېافغان ولس په ۱۹ پیړۍ ۲۰ پیړۍ او دادی په ۲۱ پیړی کې دنړیوالوسترو ښکیلا کي ځواکونودستراتیژیکي استعماري موخو په خصمانه  لوبو ا و شیطاني چلوټو په جال کې کیوتی او په ټولو پړاوونو کې یې  په خورا  بې رحمی او بې ساري قساوت لکه رودونه ویني بهیدلي اوسنی پړاو یې زړه بوږنوونکی اوټول هیواد کلي اوبانډي دوینو په حمام بدلي شوي دي اودجګړې ښکیلې غاړې پخپله افغانان لکه دسونګ دتوکو په څیر په کې سوځي او زما په اند دا دبشریت  په  تاریخ  کې هغه ستره جګړه ده چې د ځمکې دکرې دلسګونو،لسګونو بیلا بیلو هیوادونود دې وطن د بچیو په ویر اوخونړي ناورین کې په بې رحمۍ برخه ...
زوریدلواو ویرجنو هیواد وا لوته د پام وړڅوټکېدبشریت په تاریخ کې دانسانانو لوی قاتل اووژونکی جنګیزمغول دی چې اصلي نوم یې تموجین دپولاداوکلک په مانا اودواکمنی په مهال جنګیزخان دی چې دشاه جهان اولوی خان په مانادی.دغه خونړي انسان دخپلې واکمنی په ظالمانه پړاو کې دځمکې دکرې ټول ټال ۱۱ یوولس سلنه بشریت له منځه یووړدښځینه اونارینه سرونوڅخه د لوړوکله منارونوپه جوړولوکې یې ساری نه درلود او په دې ډول یې دترهې اوویرې په خپرولوسره دښارونواوبشري مدنیتونوپه چورلټ نړولوکې داسیا،افریقا اواروپا ترلویو وچو پوري وحشیانه یرغلونه تر سره کړهغه دخپلې زوکړې په ټاټوبي په یوه نامالوم مرګ ومړاودهغه دقبر دپاسه په ...
د دووخویندو زړه بوږنوونکي غمیزههو! هغه دوه مبارزې وطنپالې اوزړورې خویندې یادوم چې دخپل دردیدلي،کړیدلي اوجګړه ځپلي ولس دسوکالۍ اوهوسایې په موخه یې خپل پلرني هیواد ته دچوپړملاوې وتړلې دلرغوني اوتاریخي ویاړلي اودپامیردلوړوڅوکوپه څیر دسر هسکي بدخشان د خاش له سمسورې سیمي یې دملي پولیسوپه لیکوکې دندې پیل کړې.څه موده وروسته دمسلکي لوړوزده کړولپاره دترکیې هیواد ته واستول شوې اودشپږمیا شتنۍ مسلکي کورس له اکمال وروسته دتیرې خونړۍ اوویرجنې روژۍ په میا شت کې خپل پلرني ټاټوبي ته راستنې شوې او په دې هیله چې دخپلې خوږې کورنۍ په خوږه غیږه کې به دخپلو وروڼو،خویندو،موراوپلارسره داخترڅوشپې اوورځې په خوښۍ تیرې ...
کب له سره خوسا کیږي دیوه هیواد زعامت اومشرتابه دخپل ولس په برخلیک اود هغود ژوند په نیکمرغۍ اوبد مرغۍ نیغ پر نیغه اغیزه لري که دهیواد دواکمنانوسرونه کدو سرونه نه وي نوباید خپل ځانونه د وړ اوکارنده شخصیتونوپه توګه دتاریخ په پاڼو کې تثبیت اوپه ډاګه کړي ځکه دهغو د هژمونی اوواکمنی مهال تلپاتې نه وي په یو ډول د ډولونودمرګ له حتمي پدیدې سره مخامخ کیږي اود هغوفزیکي موجودیت ته دپای ټکۍ ږدي خودهغومعنوي اړخ مثبت اویا منفي کرکټرمرګ نه لري هغو چې هیواد اوولس ته یې دچوپړ،عدالت اوصداقت تله درنه ده تل درنه اوپه درنښت یادیږي دهغوکارنامې اواندیښني داړوند ولس اوملت لپاره ځلیدونکي مشالونه اوڅراغونه دي اوپر ...
سپیني خبرې او شریرې څیرې کلونه پخوا مې دقومونو اوقبایلودعالي جرګې دمرکزي شورا دمنشي په توګه د ولسي اوجرګه ییزي دندې ویاړ درلود .یوي پراخې ولسي غونډه کې دګډون په موخه دخوست ولایت دصبریو ولسوالۍ اړوند درنه ،مجرب اوپوه سپین ږیري اروښاد متقاعد ډګروال حسین خان صبري ته چې دکابل په کارته نو کې استوګن و،ورغلم. هغه خورا مهربانه،خواخوږی اومهربان شخصیت واو له درنه روغبړوروسته مې په خورا ادب اودرنښت هغه ته دګډون بلنه ورکړه.هغه خدای بښلي ماته تل وراره ویلې او راته کټ،کټ له خندا شین شو. له لږسوچ وروسته یې راته وویل: کومه جرګه ؟ اودڅه لپاره جرګه؟ په ځواب کې مې ورته وویل چې په هیواد کې دسم سمکي ،هراړخیز ...
آلله اکبرـ آلله اکبر دخوارملا آذان واورئای دمظلوم اوکړیدلي هیواد خونړي افغانستان درنو،درنوعالمانو،پوهانو،شمله ورومشرانواوباتوروکشرانو،خویندواووروڼواســـــلام علیکم ورحمته الله وبرکاته اما بعد!په کلو اوبانډوکې داخبره عامه اودژبوپه سرده چې دخوار ملا آذان څوک نه اوري.خودغټوږیرواوډبلو پګړیوسمیع الحق ناحق اوفضل الرحمان نارحمان اودهغو په څیردانسانیت اواسلامیت ضد غټ خیټوملایانودمسلمان اوافغان وژنې کفري فتواوې دتورپنجاب له منبرونوصادرې اودادی زموږ دجنتي وطن څخه یې توردوزخ جوړکړی دی ښکلی کابل په وینورنګ اودهیواد په ګوټ،ګوټ کې دوینوویالې بهیږي .په عامواوخاصو ...
وسله وال پوځ اوپه مورچلوکې ډزېدافغانستان وسله وال پوځ ملي اردو،ملي پولیس اوامنیتي ځواکونواولښکرو شمیرټول ټال درې لکه دوه پنځوس زرو۳۵۲۰۰۰تنوته رسیږي اووسله وال پوځ په اوو۷ قول اردوګانوکې تنظیم اوجوړشوی دی .نـنګرهار۲۰۱ لمبرسیلاب قول اردو پکتیا ۲۰۳ تندر قول اردوهرات ۲۰۷ ظفر قول اردوکندهار۲۰۵ اتل قول اردوبلخ ۲۰۹ شاهین قول اردوهلمند۲۱۵ میوند قول اردواودهوایي ځواکونو قول اردواوداوسله وال ځواکونه په زرګونو،زرګونوبلوکونو،ټولیو،کنډکونو،لواګانواوفرقوکې ځای پرځای شوي دي اوداهغه اردوده چې دافغانستان دحرب په تاریخ کې په درجنو،درجنوجنرالان چې زیاتره یې مسلکي نظامي زده کړي نه لري اوپه تنظیمي زور اوسوټي ...
په وینولړلۍ اسلام داسلام آباد دخنجرپه څوکهشیطان آباد اسلام اباد دلوی شیطان په کرغیړنولاسونوداسلام دبدنامی اودمسلمانانودکړولو،وژلواوسپکولوپه موخه رامنځته شوی اودا لامل دی چې لاتراوسه داسلامي قانون اوشریعت پرځای انګلیسي مدني قانون واکمن دی اودتش په نوم داسلام په نامه ډول،ډول ترهګرې،تروریستي ځناورې او وحشي ډلې،ټپلي اوځان مرګي لیوني سپي روزي اودبې وجدانه اوبې ایمانه پاکستاني مفتیانوپه فتوا یې دافغان مسلمان ولس دوژنې اوتباهۍ لپاره ګوماري چې دادی نـن ورځ دروژې دمطهرې اوعبادتي میاشتې په لومړۍ ورځ یې دسپیڅلوخوستیوروژتیانوویني په خورا سترقساوت اوبربریت وبهولې په خدای،رسول اواسلام مین غیرتي خوستیان یې ...
  دلرو اوبرو پښتنودغیرت اونـنګ شیبې رښتیا یې ویلي چې اوبه په ډانګ نه بیلیږي اوګډ پښتون په ډیورنډ نه بیلیږي.هغه تش په نوم مکار اوتصنعي ډیورند چې دادی دګردې اروپا د۵۱۰ میلیوني وګړودمتحد اویوموټي باوري اوځواکمن سازمان یا په بله ژبه داروپا داتحادیې پارلمان مرستیال مشروتلي اوپیاوړي دپلومات ښاغلي رشارډ چارنیکي داکرښه مصنوعي اوغیرطبیعي کرښه بللي اوداروپا یي ټولنې په میاشتنۍ کې یې په زغرده اوډاګه دهغه ابطا ل اعلان کړاوپه څرګندومستدلواو منطقي ټکو کې یې دهغه جدي ارزونه غوښتي او ویلي یې دي چې د دې کرښې اوسیمي څخه دنړیوالې ترهګری او تروریزم مرکزجوړشوی او د دې وخت رارسیدلی چې د ډیورند کرښې ته بیا ...
افغانستان به څنګه جوړشي؟ دتاریخ داوږده بهیراودپیړیو،پیړیوپه بیلا،بیلوپیړیوکې زموږګران اولرغونۍ هیواد اریانا،خراسان اومعاصر افغانستان دخونړیوبلوسو،وحشیانه یرغلونواوتاړاکونوسره مخامخ شوی اود دي خاورې تاریخ اوجغرافیه په سرو وینوخړوب شوي ده.دعروس البلاد،ام البلاد،اشرف البلاد اوفرهنګ البلاد ښارونه دبرمیال لرغوني مدنیت اثاراوبې سارې فرهنګي پنځونې دچپاولګرواویرغلګروپه تورولښکرو وران ویجاړشوي اولوټ شوي دي اودخپل شتون په اوږده واټن اوتاریخي پړاوونو کې یې بشپړامن اوسوکالي نه ده په برخه شوي ان چې زبون اونامرده بشریت ضد دوښمن پخپله استعماري خونړۍ توره دافغان بدن دوه ټوټې ...